नेपालको शेयर बजारमा धेरै लगानीकर्ताले सोध्ने एउटा सामान्य प्रश्न हो—“पहिले बैंकका शेयर ३–४ हजार रुपैयाँसम्म पुग्थे, अहिले किन धेरै बैंकका शेयर ३–४ सय रुपैयाँ माथि जान गाह्रो भइरहेको छ ?” पहिलो नजरमा हेर्दा बैंकिङ क्षेत्र कमजोर भयो कि भन्ने लाग्न सक्छ। तर यसको उत्तर केवल “बैंक कमजोर भए” भन्ने होइन। यसका पछाडि शेयर संख्या, बोनस शेयर, हकप्रद, चुक्ता पूँजी, प्रतिसेयर आम्दानी, माग–आपूर्ति र बजार मूल्यांकनजस्ता धेरै तथ्य जोडिएका छन्।

सुरुमा एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ—पुरानो मूल्य र अहिलेको मूल्य सिधै तुलना गर्न मिल्दैन। पहिले कुनै बैंकको शेयर ३,००० वा ४,००० रुपैयाँ थियो भन्दैमा अहिले पनि त्यही स्तरमा पुग्नुपर्छ भन्ने हुँदैन। बीचमा बैंकहरूले पटक–पटक बोनस शेयर, हकप्रद शेयर र मर्जरमार्फत आफ्नो चुक्ता पूँजी धेरै बढाएका छन्। जब कम्पनीले बोनस वा हकप्रद दिन्छ, शेयर संख्या बढ्छ र बजार मूल्य समायोजन हुन्छ। त्यसैले पहिलेको ४,००० रुपैयाँ र अहिलेको ४०० रुपैयाँ देखिने मूल्यबीच वास्तविक तुलना गर्न बोनस समायोजित मूल्य हेर्नुपर्छ।

मानौँ कुनै लगानीकर्तासँग पहिले एउटा बैंकको १०० कित्ता शेयर थियो र त्यसबेला प्रतिकित्ता मूल्य ४,००० रुपैयाँ थियो। उसको कुल लगानी मूल्य ४ लाख रुपैयाँ देखिन्थ्यो। अब बैंकले १०० प्रतिशत बोनस दियो भने उसको शेयर संख्या १०० बाट २०० कित्ता हुन्छ। तर सैद्धान्तिक रूपमा प्रतिकित्ता मूल्य ४,००० बाट करिब २,००० रुपैयाँमा समायोजन हुन्छ। त्यसैले कुल मूल्य तुरुन्तै घटेको होइन, केवल शेयर संख्या बढेको र प्रतिकित्ता मूल्य घटेको हो।

यही प्रक्रिया धेरै वर्ष दोहोरियो भने प्रतिकित्ता मूल्य झन् तल देखिन सक्छ। बैंकहरूले पूँजी वृद्धि गर्न लगातार बोनस र हकप्रद दिए। पहिले थोरै शेयरमा कारोबार हुने बैंकहरूको शेयर संख्या अहिले धेरै ठूलो भएको छ। बजारमा शेयरको आपूर्ति बढेपछि मूल्य माथि जान त्यही अनुपातको माग पनि चाहिन्छ। माग कमजोर भयो भने शेयर सस्तो देखिए पनि मूल्य लामो समयसम्म ३–४ सय वरिपरि बस्न सक्छ।

अर्को मुख्य कारण चुक्ता पूँजीको ठूलो वृद्धि हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई पूँजी बलियो बनाउनुपर्ने नीति लिएपछि वाणिज्य बैंकहरूको चुक्ता पूँजी धेरै बढ्यो। पहिले २ अर्ब पूँजी भएको बैंकलाई ८ अर्ब वा त्यसभन्दा धेरै पूँजी पुर्‍याउनुपर्ने अवस्था आयो। यसका लागि बैंकहरूले बोनस, हकप्रद र मर्जरको बाटो अपनाए। पूँजी बढ्नु आफैंमा नराम्रो होइन, तर पूँजी बढेपछि नाफा पनि त्यही अनुपातमा बढ्नुपर्छ। नाफा त्यही गतिमा नबढे प्रतिसेयर आम्दानी घट्न सक्छ।

प्रतिसेयर आम्दानी अर्थात् ईपीएस शेयर मूल्यका लागि निकै महत्वपूर्ण सूचक हो। उदाहरणका लागि, कुनै बैंकले पहिले २ अर्ब पूँजीमा १ अर्ब नाफा कमायो भने प्रतिसेयर आम्दानी उच्च देखिन सक्छ। तर त्यही बैंकको पूँजी १० अर्ब पुग्यो र नाफा २ अर्ब मात्र भयो भने कुल नाफा बढे पनि प्रतिसेयर आम्दानी घट्न सक्छ। बजारले प्रायः प्रतिसेयर आम्दानी, लाभांश क्षमता र भविष्यको वृद्धि सम्भावनाका आधारमा कम्पनीको मूल्यांकन गर्छ। त्यसैले पूँजी बढेर शेयर संख्या धेरै भयो तर नाफा त्यसअनुसार बढेन भने मूल्य पहिले जस्तो उचाइमा पुग्न गाह्रो हुन्छ।

धेरै लगानीकर्ताले बोनस शेयरलाई ठूलो लाभका रूपमा हेर्छन्। तर लगानी शिक्षाको दृष्टिले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने बोनस शेयरले तुरुन्तै कम्पनीको मूल्य बढाउँदैन। बोनस भनेको कम्पनीको रिजर्भलाई पूँजीमा सार्ने प्रक्रिया हो। यसले लगानीकर्ताको कित्ता संख्या बढाउँछ, तर प्रतिकित्ता मूल्य समायोजन हुन्छ। यदि बोनसपछि कम्पनीको आम्दानी र नाफा त्यही अनुपातमा बढ्न सकेन भने बोनसले दीर्घकालीन रूपमा मूल्य बढाउने ग्यारेन्टी गर्दैन।

पहिले बैंक शेयरमा आकर्षण धेरै हुनुको अर्को कारण थियो—बैंकिङ क्षेत्र तीव्र विस्तारको चरणमा थियो। बैंकका शाखा बढिरहेका थिए, कर्जा विस्तार तीव्र थियो, डिजिटल बैंकिङ विस्तार हुँदै थियो, र लगानीकर्ताले नियमित बोनस र लाभांशको अपेक्षा गर्थे। बैंकलाई बजारले “सुरक्षित र वृद्धि सम्भावना भएको क्षेत्र” का रूपमा हेर्थ्यो। तर अहिले बैंकिङ क्षेत्र धेरै परिपक्व भइसकेको छ। प्रतिस्पर्धा बढेको छ, नाफा मार्जिनमा दबाब छ, खराब कर्जा व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण छ र नियामकीय प्रावधानहरू कडा छन्। यस्तो अवस्थामा बजारले बैंकलाई पहिले जस्तो धेरै उच्च प्रिमियम दिन चाहँदैन।

माग र आपूर्तिको नियम पनि यहाँ लागू हुन्छ। पहिले कुनै बैंकको शेयर संख्या कम हुँदा थोरै खरिद चापले पनि मूल्य धेरै बढाउन सक्थ्यो। अहिले लाखौँ–करोडौँ कित्ता शेयर बजारमा छन्। ठूलो पूँजी भएका बैंकको मूल्य माथि लैजान धेरै ठूलो रकमको माग आवश्यक पर्छ। यदि बजारमा लगानीकर्ताको ध्यान बैंकिङबाट हाइड्रोपावर, बीमा, फाइनान्स, होटल वा अन्य समूहमा सरेको छ भने बैंकका शेयर सस्तो देखिए पनि लामो समय सुस्त रहन सक्छन्।

ब्याजदर र अर्थतन्त्रको अवस्थाले पनि बैंक शेयरमा असर गर्छ। बैंकको नाफा कर्जा विस्तार, निक्षेप लागत, ब्याजदरको अन्तर, खराब कर्जा र आर्थिक गतिविधिसँग जोडिएको हुन्छ। अर्थतन्त्र सुस्त हुँदा व्यवसायीले कर्जा कम लिन्छन्, पुरानो कर्जाको जोखिम बढ्न सक्छ र बैंकले प्रोभिजनिङ बढाउनुपर्छ। यस्तो अवस्थामा नाफा दबाबमा पर्छ। नाफा कमजोर हुँदा लगानीकर्ताले बैंक शेयरमा आक्रामक खरिद गर्न चाहँदैनन्।

त्यस्तै, बैंकको लाभांश क्षमता पनि पहिले जस्तो आकर्षक नहुन सक्छ। धेरै पूँजी भएको बैंकले उच्च प्रतिशत लाभांश दिन ठूलो नाफा चाहिन्छ। पहिले सानो पूँजीमा ३०–४० प्रतिशत बोनस वा लाभांश दिन सम्भव देखिन्थ्यो। अहिले ठूलो पूँजीमा त्यही प्रतिशत लाभांश दिन धेरै ठूलो रकम आवश्यक पर्छ। त्यसैले लगानीकर्ताले अब केवल “बैंकले बोनस दिन्छ” भन्ने आधारमा नभई “बैंकले दीर्घकालमा कति प्रतिफल दिन सक्छ” भन्ने आधारमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

यसैले अहिले बैंकका शेयर ३–४ सय रुपैयाँमा देखिनु केवल मूल्य घटेको कथा होइन; यो पूँजी संरचना परिवर्तन भएको कथा हो। शेयर संख्या धेरै बढेको छ, बोनस समायोजन भएको छ, चुक्ता पूँजी ठूलो भएको छ, प्रतिसेयर आम्दानीमा दबाब परेको छ, र बजारले बैंकिङ क्षेत्रलाई पहिलेको जस्तो तीव्र वृद्धि क्षेत्र नभई स्थिर तर प्रतिस्पर्धी क्षेत्रका रूपमा मूल्यांकन गर्न थालेको छ।

लगानीकर्ताले यहाँबाट सिक्नुपर्ने मुख्य पाठ के हो भने शेयरको पुरानो उच्च मूल्यलाई मात्र आधार बनाएर लगानी गर्नु गलत हो। “पहिले ४,००० थियो, अब ४०० छ, त्यसैले सस्तो छ” भन्ने सोच जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। सही विश्लेषणका लागि बोनस समायोजित मूल्य, कम्पनीको हालको प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ, पीई रेसियो, लाभांश क्षमता, खराब कर्जा, पूँजी पर्याप्तता र भविष्यको नाफा वृद्धि हेर्नुपर्छ।

अन्त्यमा, बैंक शेयर कमजोर नै हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि गलत हो। बैंकिङ क्षेत्र अझै पनि नेपालको वित्तीय प्रणालीको मुख्य आधार हो। तर लगानीकर्ताले बैंक शेयरमा लगानी गर्दा पुरानो मूल्यको यादमा होइन, वर्तमान तथ्य र भविष्यको सम्भावनाका आधारमा निर्णय गर्नुपर्छ। सफल लगानीकर्ता हल्ला, पुरानो मूल्य वा भावनामा होइन, तथ्य, मूल्यांकन र जोखिम व्यवस्थापनमा आधारित निर्णय गर्छन्।